ماراتن مسیه
آبي ژرف شَفق جاي خود را بهگنبد مشکي جواهرنشان آسمان شب داده است. الماسهايدرخشان زمستاني در کوچ بهاره در افق غرب پنهان ميشوند و کاروان ستارگان تابستانه از شرق سَر ميزند. فَرسَخها دورتر از نشانههاي تمدن امروز، بَر بام کاروانسرايي ۴۰۰ ساله، کارواني اقامت دارد که نه از ري ميآيد و نه راهي اصفهان است، مقصد آنها ژرفاي آسمان است...
ماراتن مسيه رقابتي براي رصد اجرام غيرستارهاي فهرست مسيه(M) شامل زيباترين کهکشانها، سحابيها و خوشههاي ستارهاي آسمان است. رصد تمام ۱۱۰ جرم اين فهرست در يک شب رقابتي چنان دشوار و هيجان-انگيز است که آن را ماراتن خواندهاند. از نيمه اسفند تا نيمه فروردين خورشيد در بهترين موقعيت براي ديدن تمام اين اجرام از شفق تا فَلق است. هر رصدگر يا گروه رصدي بهکمک تلسکوپ يا دوربين دوچشمي خود و از روي نقشههاي آسمان اجرام ژرف آسمان را مييابد و آنها را تَکبهتَک بهداوران ناظر بهکار نشان ميدهد.
اين رقابت را انجمنها و گروههاي نجوم بسياري در جهان سالانه انجام ميدهند اما در جهان در کمتر جايي مانند ايران اين رقابت به صورت ملي، با نظارت داوران و با ضوابط دقيق، انجام ميشود. هدف اصلي گردهم آمدن بهترين رصدگران آسمان شب و منجمان آماتور از سراسر کشور در يک شب رصدي است تا امکان آشنايي، همکاري و هماهنگ شدن فعاليتهاي نجومي در گوشه و کنار کشور فراهم شود و رصدگران شوق بيانتهاي بودن زير آسمان پُرستاره را باهم تجربه کنند.
از نظر مردم ناآشنا با فعاليتهاي نجوم آماتوري در ايران رصد آسمان شب در دل کوير، از بام کاروانسرايي تاريخي در ناکجا آباد، شايد فقط يادآور فيلم <خيلي دور، خيلي نزديک> باشد که نخستينبار با داستاني وام گرفته از فعاليت منجمان آماتور در ايران ساخته شد. اما چنين برنامههاي رصدي در بسياري از مناطق ايران، پشت پرده شب و بي آنکه بيشتر مردم از آن خبردار شوند درحال انجام است. در هر شهر بزرگ ايران جمعي از سَرگَشتگان آسمان را مييابيد که در جستجوي زيباييهاي کيهان دل بهبيابان ميزنند. منتَخَبان اين دلشدگان را هر سال در زمان ماراتن مسيه بر بام کاروانسراي قصر بهرام در پارک ملي کوير مييابيد.
بعد از ظهر هفتم ارديبهشت در آسمان ابري، گروه در کوير بهسوي سياهکوه پيش ميرفت. پارک ملي کوير، بياباني غني از حيات وحش است که زماني زيستگاه شمار بسياري يوزپلنگ و گورخر آسيايي بوده است. علاوهبراين بر سر راههاي کهني که از اينجا ميگذشته است کاروانسراهاي تاريخي و بناهاي شکارگاه متعلق بهدوران کهن، بهويژه صفوي، وجود دارد؛ بناهايي که زماني اقامتگاه کاروانها بوده و اکنون رصدگاه منجمان آماتور است. ساعتي پيش از غروب خورشيد درحالي که ابرهاي تيره طوفانزا نزديک ميشدند، رصدگران بر بام کاروانسرا در محلهاي مشخص شده براي هر گروه همراه با داور خود مستقر شدند.
خوشبختانه باد، باران و طوفان بهاري زودگذر بود. پس از طوفاني شديد و نَمي باران ابرها رَخت بستند. با حدود يک ساعت تأخير رقابت رصدي با سوتي بلند در ساعت ۳۰:۲۰ آغاز شد. صورتهاي فلکي زمستاني در پس افق بهسرعت پنهان ميشدند. بسياري خوشه پروين را که سادهترين هدف اين رقابت است بهدليل لايههاي ابر در افق غرب از دست دادند. حتي از دست رفتن يک جرم در ابتداي شب در صبحدم سرنوشتساز ميشد. سياره مشتري در اوج درخشش، بهدليل نزديکي زمان مقابله آن، از افق شرق طلوع کرده بود. صداي رصدگران که داورهاي خود را فرا ميخواندند يکي پس از ديگري سکوت کوير را ميشکست. پس از جاروب شدن صورتهاي فلکي زمستاني، رقابت کمي آرام گرفت؛ البته آرامش پيش از طوفان. نوبت بهدشوارترين مرحله ميرسيد که رصد کهکشانهاي سنبله بود. هواي نيمهابري سبب ساعتي استراحت در برنامه شد. شروع دوباره همزمان با طلوع بينظير خوشه اومگا-قنطورس از پس سياهکوه بود. برخي از داوران و رصدگران نماي شگفتانگيز طلوع انبوه هزاران ستاره در هم تَنيده اين خوشه کروي غولپيکر را از پس قله سياهکوه با تلسکوپهاي بزرگ ۸ و ۱۰ اينچ شاهد بودند.
با طلوع راهشيري تابستان فصل پُرهياهوي ديگري از اين رقابت نَفَسگير آغاز شد. راهشيري، نوار شَبَحگون هزاران هزار ستاره قرص کهکشان ما که خوشهها و سحابيهاي بسياري را در خود جاي داده است، مقصد مسافران ژرفاي آسمان در دل تاريکي کوير بود.
از نيمه شب گذشته بود و شماري از رصدگران بهدليل اُفت فشار و خستگي زياد يا از رقابت کنار کشيدند يا بهکندي پيش ميرفتند اما در جمع رصدگران باتجربهتر هيچ نشاني از خستگي ديده نميشد. در چنين گروههايي کار داوران بسيار دشوار بود آنها بهجاي ۱۱۰ جرم بايد ۷ برابر آن را ميديدند!
در ميان تاج شمالي و رُستم آسمان، جاثي، رصدگران بهدنبال پُرنورترين تکه دنبالهداري بودند که تنها جرم متعلق بهمنظومه شمسي در فهرست ماراتن ششم بود: دنبالهدار تکهتکه شده شواسمان-واخمان. بسياري بهجاي رصد تکهC دنبالهدار که هدف اصلي بود تکهB آن را که در روشنايي دستکمي نداشت پيدا ميکردند و حتي چند نفري که هر دو را ديده بودند تصور ميکردند دنبالهدار تازهاي را در آسمان کشف کردهاند.
همراه با رصدگران در اين شب بهياد ماندني همکاران ديگري نيز چشم بهآسمان و زمين داشتند: پورنگ پورحسيني پيشاهنگ گروه، همکار او در فعاليتهاي اجرايي، آقاي فراهاني، و گروه امدادگران علي شادلو، بهروز ميرزا علي، اَشکان صَفَرقُلي، و مَهدي ميرفارسي، همچنين مهمانان مرکز تحقيقات سياست علمي کشور در وزارت علوم، محيطبانان پارک ملي کوير که مهماننَوازانه شببيداري حاصل از ماراتن مسيه ايران را پذيرفتند، و خانم نگين آذري همکار افتخاري شاخه آماتوري انجمن نجوم که رابط ميان داوران و شرکتکنندگان با دبير برنامه و با پيشاهنگ گروه بود.
با طلوع ناهيد درخشان برفراز گنبدهاي آجري قصر بهرام زمزمههاي صبح بهگوش ميرسيد. سپيده درحالي فرا رسيد که رصدگران در پي دشوارترين اجرام اين رقابت بودند: اقمار کهکشان آندرومدا و کهکشان مثلث (۳۳ (M در روشنايي سپيدهدَم. فقط چند نفري با تلسکوپها و دوچشميهاي مناسب و با تجربه کافي موفق بهثبت ۱۱۰ M(قمر کمنورتر آندرومدا) و ۳۳M شدند. روشنايي روز آسمان را فرا ميگرفت. شب رصدي ديگري بهپايان رسيد.
در هر کدام از دو رده تلسکوپ و دوچشمي ۴ رصدگر يا گروه رصدي برگزيده اعلام شدند. بهترين رصدگران تا ۱۱۷ جرم از مجموع ۱۲۴ جرم منتخب را رصد کرده بودند که با توجه بههواي نيمه ابري تا پاسي از شب رکورد چشمگيري است. بهدليل امکان اشتباهات جزئي در ثبت و شمارش برگههاي ثبت رصد و افزايش حسّ همدلي ميان رصدگران جوان، رُتبهبندي براي بهترين رصدگران در ماراتن مسيه صورت نميگيرد و تمام برندگان در يک سطح عنوان ميشوند. در گروه تلسکوپي بهترين رصدگران چنين بودند: خانم آيرين شيوايي (۱۱۷ جرم، تلسکوپ ۱۰ اينچ دابسوني، دانشآموخته رصدخانه زعفرانيه تهران)، گروه مجتبي ديّاني و محمدجواد صفاران (۱۱۷ جرم، تلسکوپ ۸ اينچ دابسوني، اعضاي انجمن نجوم آماتوري آسمان توس مشهد)، گروه علي پوررسول و محمدحسين حسنجاني (۱۱۶ جرم، تلسکوپ ۱۰ اينچ دابسوني، اعضاي انجمن نجوم ثاقب گيلان)، و محمد نيلفروشان (۱۱۱ جرم، تلسکوپ ۷ سانتيمتري شکستي، از کرج، گروه نجوم دانشگاه شهيد بهشتي تهران). همچنين در گروه تلسکوپ از يک گروه ۳ نفره تقدير شد که بهدليل نقص ابزار يکي از رصدگران، اين گروه بهجاي ۲ نفر کار را ۳ نفره دنبال کرد و موفق شد ۱۱۶ جرم را ثبت کند اما بهدليل حضور ۳ نفره در جمع برگزيدگان قرار نگرفت. اعضاي پُرتلاش اين گروه با تلسکوپ ۱۰ اينچ دابسوني خانمها شيوا نيساني، مريم آريَن و سپيده شعرباف از تهران بودند. همچنين از تلاش ارزنده گروه کسرا مُختارپور و علي فتحاللهزاده با تلسکوپ ۵/۴ اينچ بازتابي از انجمن نجوم آسمان توس که موفق بهرصد ۱۰۴ جرم آسماني شدند، تقدير بهعمل آمد.
در گروه دوربينهاي دوچشمي بهترين رصدگران چنين بودند: اسماعيل محمدي (۱۱۶ جرم، دوچشمي ۱۰۰*۲۵، عضو انجمن نجوم پاسارگاد- سعادتشهر فارس)، تيمور سيفاللهي (۱۱۶ جرم، دوچشمي ۷۰*۱۵، دانشآموخته رصدخانه زعفرانيه تهران)، علي ابراهيمي (۱۱۶ جرم، دوچشمي ۸۰*۲۰، رصدگر هلالهاي جوان ماه از تهران)، کاوه کشاورزيان (۱۱۶ جرم، دوچشمي ۸۰*۲۰، عکاس آسمان شب و عضو گروه صَدرا، تهران). همچنين در گروه دوچشميها از کار محمدحسين الماسي، رصدگر هلالهاي جوان ماه از تهران، که با دوچشمي ۷۰*۱۵ موفق بهثبت ۱۰۴ جرم رصدي شد، تقدير گرديد.
در گروه تلسکوپهاي الکترونيک گرچه رصدگران پُرتلاش و باتجربهاي مانند گروه مصطفي خسروي و محمدجواد تُرابي از تهران با تلسکوپ ۱۰ اينچي کاسگرين بهشمار ۱۰۰ جرم ديده شده نزديک شدند اما هيچ رصدگري بهحداقل ۱۰۰ جرم براي راهيابي بهجمع برندگان نرسيد و امسال در اين گروه برگزيدهاي انتخاب نشد.
گروه ۲ نفره اميرحسين ابوالفَتح و فَرشاد فَکوري با تلسکوپ الکترونيک ۸ اينچ نيوتني استوايي، يک دوربين ديجيتال کنون۰۲D و شماري از ابزارهاي جانبي جايزه ويژه اين رقابت را دريافت کردند. آنها که از چند ماه قبل براي اين برنامه تدارک ميديدند نخستين بار در ماراتنهاي مسيه ايران، ماراتن عکاسي نجومي را انجام دادند و تا صبحدم موفق شدند ۱۱۶ جرم را بهتصوير بکشند. هرچند بهدليل زمان کوتاه براي ثبت هر جرم اين تصويرها نميتوانند شاهکارهاي هنري باشند و در مواردي فقط نقطهاي مهآلود از کهکشانهاي کمنور ثبت شده است اما با نظارت دقيق داوران ۱۱۶ جرم از فهرست اجرام مورد نظر در تصاوير شناسايي شدند. کار مُبتکرانه اين گروه که پيشتر در ماراتنهاي مسيه ديگر کشورهاي دنيا فقط چند باري امتحان شده بود آغازي است براي ايجاد شاخهاي جديد در اين رقابتهاي رصدي در سالهاي آينده.